Σημαντικές μεταρρυθμίσεις στο κληρονομικό δίκαιο προωθεί το νέο νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης, το οποίο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση στις αρχές του 2026 και αναμένεται να ψηφιστεί από τη Βουλή το αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα. Στόχος, η εφαρμογή του νέου νομοθετικού πλαισίου να λάβει χώρα τον το αργότερο τον Σεπτέμβριο του 2026, αφού φυσικά προηγηθεί η έκδοση των σχετικών εφαρμοστικών νόμων. Οκτώ δεκαετίες μετά την ψήφιση των 326 άρθρων που αποτελούν το σημερινό Κληρονομικό Δίκαιο (άρθρα 1710 – 2035 Αστικού Κώδικα), η φιλοσοφία του αλλάζει ριζικά προκειμένου να ανταποκριθεί στις ανάγκες της σύγχρονης εποχής, καθώς αποτελεί πλέον κοινό τόπο ότι οι κοινωνικές, δημογραφικές και άλλες μεταβολές έχουν καταστήσει κάποιες διατάξεις του παρωχημένες. Ως τέτοιες μεταβολές θα πρέπει να θωρηθούν ενδεικτικά: η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, οι αλλαγές στον θεσμό της οικογένειας, με εργαλεία όπως το σύμφωνο συμβίωσης ή η ελεύθερη συμβίωση ετερόφυλων και ομόφυλων, καθώς και η εκτόξευση των κόκκινων τραπεζικών δανείων που οδηγούν σε κατάχρεες κληρονομιές. Στο πλαίσιο αυτό, οι βασικότερες αλλαγές που προωθεί το νέο αυτό νομοσχέδιο, συνοψίζονται ως εξής:
1) Για πρώτη φορά στο κληρονομικό μας δίκαιο εισάγεται ο θεσμός της κληρονομικής σύμβασης, δηλαδή μιας συμφωνίας ανάμεσα σε κάποιον που επιθυμεί να ρυθμίσει την τύχη της περιουσίας του μετά θάνατον και σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα που θα την κληρονομήσουν. Η ισχύουσα απόλυτη απαγόρευση σύναψης κληρονομικών συμβάσεων δημιουργεί σημαντικές πρακτικές δυσχέρειες, ιδίως όταν η κληρονομία περιλαμβάνει οικογενειακές επιχειρήσεις ή παραγωγικά ακίνητα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο κληρονομούμενος έχει εύλογο συμφέρον να διασφαλίσει ότι η επιχείρηση ή το ακίνητο θα περιέλθει στο πρόσωπο που διαθέτει τις αναγκαίες γνώσεις, την εμπειρία ή το πραγματικό ενδιαφέρον για τη συνέχιση και περαιτέρω ανάπτυξη της παραγωγικής δραστηριότητας. Ειδικότερα, το παρόν νομοσχέδιο προβλέπει δύο τύπους κληρονομικών συμβάσεων. Με τον έναν τύπο κληρονομικής σύμβασης καθιερώνεται για πρώτη φορά η δυνατότητα ο κληρονομούμενος όσο είναι εν ζωή να συμφωνεί με συμβολαιογραφική πράξη με πρόσωπα που επιλέγει (π.χ. παιδιά, σύντροφο, τρίτο πρόσωπο) για το ποιος θα κληρονομήσει και τι ακριβώς θα κληρονομήσει μετά τον θάνατό του. Με τον τρόπο αυτό, ευνοείται η δικαιότερη κατανομή της κληρονομιαίας περιουσίας, σύμφωνα με την ελεύθερη βούληση του διαθέτη, η οποία θα είναι εκ των προτέρων γνωστή και προβλέψιμη στους κληρονόμους, περιορίζοντας ταυτόχρονα σημαντικά τον κίνδυνο τόσο της ύπαρξης πλαστών διαθηκών, όσο και τυχόν συγκρούσεων μεταξύ ατόμων που διεκδικούν δικαιώματα στην κληρονομιά του αποβιώσαντος. Επιπλέον, η κληρονομική σύμβαση θα είναι δεσμευτική για όλα τα μέρη, χωρίς δυνατότητα μονομερούς ανάκλησης, εκτός αν κάποιος κληρονόμος υποπέσει σε σοβαρό παράπτωμα, όπως η τέλεση κακουργήματος, η δε ακύρωση της θα μπορεί να γίνεται δικαστικά μόνο αν συντρέχει περίπτωση πλάνης, απάτης ή απειλή. Η κληρονομική σύμβαση θα επιτρέπει τέλος σε περισσότερα πρόσωπα να διαθέσουν από κοινού την περιουσία τους, ενώ θα παρέχει στον κληρονομούμενο τη δυνατότητα να επιλέξει και το εφαρμοστέο δίκαιο της σύμβασης, το οποίο μπορεί να είναι ακόμη και διαφορετικό από το ελληνικό. Με τον δεύτερο τύπο κληρονομικής σύμβασης, θα δικαιούται ένας που έχει κληρονομικό δικαίωμα να παραιτείται από την κληρονομιά εν ζωή για διάφορους λόγους, θα μπορεί δηλαδή να δηλώνει ότι δεν επιθυμεί να κληρονομήσει κάτι που δικαιούται.
2) Για πρώτη φορά εισέρχεται στην κληρονομική διαδοχή, εκτός από τον σύζυγο με γάμο, θρησκευτικό ή πολιτικό, και εκτός από τον σύντροφο με σύμφωνο συμβίωσης, και ο σύντροφος σε ελεύθερη ένωση, υπό πολύ συγκεκριμένες, και αυστηρές προϋποθέσεις, ωστόσο. Ειδικότερα, ο σύντροφος σε ελεύθερη ένωση θα έχει το δικαίωμα να κληθεί ως κληρονόμος στην πέμπτη τάξη, υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει επιζών σύζυγος ή σύντροφος με σύμφωνο συμβίωσης του κληρονομούμενου, αλλά ούτε και άλλος συγγενής που κληρονομεί εξ αδιαθέτου. Επομένως, ο σύντροφος σε ελεύθερη σχέση θα μπορεί να κληρονομεί μόνο όταν δεν υπάρχουν συγγενείς μέχρι τετάρτου βαθμού, και με την επιπλέον προϋπόθεση ότι το ζευγάρι θα πρέπει να συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση για τουλάχιστον τρία χρόνια πριν τον θάνατο του κληρονομουμένου. Διευκρινίζεται ότι ο εν λόγω χρονικός περιορισμός δεν ισχύει αν υπάρχει παιδί, ενώ σε κάθε περίπτωση, με την προϋπόθεση της συμβίωσης επί τριετία, ο σύντροφος του κληρονομούμενου θα δικαιούται την αποκλειστική χρήση του ακινήτου που χρησίμευε ως κύριος τόπος διαμονής του, χωρίς αντάλλαγμα, για χρονικό διάστημα ενός έτους από τον θάνατο του κληρονομούμενου, και επιπλέον θα δικαιούται –υπό τις ίδιες προϋποθέσεις– την οικοσκευή που χρησιμοποιούσαν από κοινού με τον κληρονομούμενο.
3) Αλλαγές επέρχονται και στα ποσοστά της εξ αδιαθέτου κληρονομικής διαδοχής, όπως ισχύουν σήμερα. Πιο συγκεκριμένα, αυξάνεται το ποσοστό της/του επιζώντος συζύγου στο 33% (από 25% που ισχύει σήμερα) στην κληρονομιά του εκλιπόντος εφόσον έχει μόνο ένα παιδί. Αντίθετα, όταν τα παιδιά είναι δύο η περισσότερα, τότε ο επιζών σύζυγος κληρονομεί το 25% και τα παιδιά το υπόλοιπο. Αν όμως δεν υπάρχουν παιδιά, ο επιζών σύζυγος θα κληρονομεί πριν από τους γονείς (αν υπάρχουν του ανθρώπου που έφυγε από τη ζωή) από πρώτα ξαδέλφια ή άλλους συγγενείς που έχουν κληρονομικό δικαίωμα.
4) Με τις προωθούμενες διατάξεις δίνεται οριστικό τέλος στη μέχρι σήμερα υποχρεωτική συνένωση μεταξύ των χρεών της κληρονομιάς και της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου, γεγονός που επί χρόνια οδηγούσε ακόμη και μακρινούς συγγενείς σε αποποιήσεις από φόβο για άγνωστα βάρη της κληρονομιαίας περιουσίας. Μέχρι σήμερα, ο κληρονόμος έφερε απεριόριστη ευθύνη για τα χρέη του κληρονομουμένου, με αποτέλεσμα σωρεία αποποιήσεων κληρονομιαίων περιουσιών, ακόμα και σημαντικής οικονομικής αξίας, Με το νέο πλαίσιο, ο κληρονόμος δεν θα ευθύνεται πλέον με τη δική του περιουσία για τα χρέη της κληρονομιάς, παρά μόνο εάν ο ίδιος επιλέξει ρητά να το κάνει. Κατά συνέπεια, οι υποχρεώσεις προς τους πιστωτές θα καλύπτονται πλέον αποκλειστικά από το ενεργητικό της κληρονομιάς. Αυτό που δηλαδή ουσιαστικά προβλέπεται, είναι ότι η κληρονομιά θα αποσπάται αυτομάτως από την ατομική περιουσία του κληρονόμου και θα λειτουργεί ως μια ξεχωριστή οικονομική «ενότητα», τη διαχείριση της οποίας θα αναλαμβάνει δικαστικός εκκαθαριστής. Μετά την ολοκλήρωση της εκκαθάρισης, ό,τι απομένει –εφόσον απομένει– θα αποδίδεται στους κληρονόμους αναλογικά με το μερίδιό τους. Με τη νέα αυτή ρύθμιση, επομένως, θα αποφεύγονται περιπτώσεις κληρονόμων, οι οποίοι, επειδή για τον οποιονδήποτε λόγο δεν είχαν πληροφορηθεί εγκαίρως τον θάνατο του κληρονομουμένου, δεν είχαν αποποιηθεί την κληρονομιά εντός της νόμιμης προθεσμίας και τελικά κατέστησαν υπέγγυοι με την προσωπική τους περιουσία απέναντι στο Δημόσιο, σε πιστωτικά ιδρύματα ή ιδιώτες.
5) Τέλος, σημαντικές αλλαγές στο Κληρονομικό Δίκαιο έχει ήδη επιφέρει ο νόμος 5221/2025 ειδικότερα στο πεδίο της δημοσίευσης διαθηκών, με τις νέες διατάξεις να ισχύουν ήδη από την 1η Ιανουαρίου 2026. Η πιο εμβληματική αλλαγή αφορά τη δημοσίευση των διαθηκών, η οποία παύει να αποτελεί αρμοδιότητα των δικαστηρίων και μεταφέρεται πλέον στους συμβολαιογράφους. Ο συμβολαιογράφος που συνέταξε ή έλαβε γνώση της διαθήκης θα συντάσσει πρακτικό δημοσίευσης, στο οποίο θα βεβαιώνει τα εξωτερικά ελαττώματά της, ενώ ύστερα θα το καταχωρίζει ηλεκτρονικά στο νέο «Μητρώο Διαθηκών», η οποία πλατφόρμα τελεί υπό τη διοίκηση των συμβολαιογραφικών συλλόγων και διασφαλίζει την ασφάλεια και προσβασιμότητα των εγγράφων. Τα πρωτότυπα των διαθηκών θα χρονολογούνται, θα υπογράφονται και θα φυλάσσονται στο αρχείο του συμβολαιογράφου ή του προξένου. Στην περίπτωση προξενικής αρχής, ο πρόξενος θα συντάσσει το πρακτικό δημοσίευσης και αντίγραφο θα αποστέλλεται υποχρεωτικά στο Μητρώο Διαθηκών. Επιπλέον, αντίγραφα διαθηκών που δημοσιεύονται στο εξωτερικό μπορούν να κατατίθενται σε ελληνικές προξενικές αρχές, υπό τον όρο ότι είναι επικυρωμένα από την αρμόδια αλλοδαπή αρχή και συνοδεύονται από επίσημη μετάφραση στην ελληνική γλώσσα από πιστοποιημένους μεταφραστές ή από δικηγόρο. Τέλος, προβλέπεται ότι το πρακτικό δημοσίευσης ή άρνησης δημοσίευσης μπορεί να προσβληθεί με ανακοπή ενώπιον του δικαστηρίου της κληρονομίας από οποιονδήποτε έχει έννομο συμφέρον.
Επίσης, με το νέο άρθρο 808Α ΚΠολΔ ρυθμίζεται η διαδικασία κήρυξης ιδιόγραφης διαθήκης ως κύριας. Η κήρυξη γίνεται με πράξη του συμβολαιογράφου που προέβη στη δημοσίευση, υπό την προϋπόθεση παρουσίας πληρεξούσιου δικηγόρου και δύο μαρτύρων που βεβαιώνουν τη γνησιότητα της γραφής και της υπογραφής του διαθέτη. Επιπλέον, όπως ορίζεται με τις προωθούμενες διατάξεις του υπό ψήφιση νομοσχεδίου, όταν στην ιδιόγραφη διαθήκη αποκλειστικός κληρονόμος ορίζεται πρόσωπο που δεν είναι σύζυγος, σύντροφος σε σύμφωνο συμβίωσης ή συγγενής έως τετάρτου βαθμού, ο αιτών οφείλει να προσκομίσει γραφολογική πραγματογνωμοσύνη. Περαιτέρω, με τις νέες διατάξεις θα παρέχεται πλέον η δυνατότητα να μπορεί να συντάσσει διαθήκη πρόσωπο που έχει συμπληρώσει το 16ο έτος της ηλικίας του, καθώς και σε άτομα με προβλήματα αναπηρίας, τα οποία θα μπορούν με τη βοήθεια της τεχνολογίας (φωνητική υποστήριξη ή άλλη) να συντάσσουν διαθήκη. Ιδιαίτερη μνεία τέλος κρίνεται να γίνει και στη ρύθμιση που απαγορεύει τη σύνταξη διαθήκης σε άτομα που νοσηλεύονται σε νοσοκομείο, οίκους ευγηρίας, ιδρύματα περίθαλψης και άλλα, προς άτομα που υπηρετούν ή έχουν άμεση σχέση με τη διοίκηση αυτών των ιδρυμάτων ή παρέχουν υπηρεσίες σε αυτά, προς αποτροπή φαινομένων εκμετάλλευσης ηλικιωμένων κληρονομουμένων, ενώ επανεισάγεται ο θεσμός της αυτοδίκαιης κληρονομικής ανικανότητας εφόσον υπάρχει προηγούμενη ποινική καταδίκη του κληρονομούμενου κατά της ζωής, υγείας, ή γενετήσιας ελευθερίας του διαθέτη (του ανθρώπου που κληρονομείται).
(Πηγές: parliament.gr, ministryofjustice.gr, taxheaven.gr, lawspot.gr, kathimerini.gr, tanea.gr, tovima.gr)
